گشته بودند و شعر از مفاهيم صحرا به مفاهيم تمدن گراييده بود . سيرهء نبوى ، تواريخ سياست و خلافت ، و كتابهاى « مغازى » [ 1 ] و فتوح تأليف يافته بود . و هزارها كتاب [ 2 ] ، به دست مؤلفان و مصنفان اسلامى ، در علوم و فنون ياد شده ، و علوم ديگر مانند رياضيات ، و نجوم ، و حيوانشناسى ، و تاريخ طبيعى ، و طب ، و فلسفه ، و طبيعيات و . . . پرداخته شده بود . بجز فلسفهء يونان كه ياد شد ، اوراقى از حكمت هندى ، و آثارى ديگر نيز به زبان عربى گردانيده شده بود . 2 - سياستهاى مفسد حضور رهبران عقايد مختلف ، نفوذ حكومتهاى اطراف ، نشر مكاتب فكرى و فلسفى و نظرات ويژهء دانشمندان مشهور ، برخورد اعتقادات و مسلكها ، جوش و آشوب آرامى ناپذير افكار ، اينها همه عواملى بود كه سطح آرامى در زندگى قرن چهارم اسلام باقى نمىگذاشت . و باعث مىشد تا قدرتهاى سياسى بتوانند ، وحدت كلى اسلامى را و انسجام خلاق را در امت ، دچار تزلزل و به هم ريختگى كنند ، و آن شيرازهء استوار را از هم بگسلند . اسلام كه از همه بيشتر ، براى ايجاد يك كليت انسانى هماهنگ ، و يك تعالى انديشه‌اى واحد ، مىكوشيد هم اكنون در يكى از سده‌هاى تاريخ خود - كه از جاندارترين سده‌هاى تاريخ اسلام

--> [ 1 ] . يعنى تاريخ و شرح غزوه‌ها و جنگهاى مذهبى صدر اسلام . [ 2 ] . اكنون بسيارى از آن كتابها در دست نيست ، و تنها نام آنها در فهرستها هست .